“Τελευταίο σημείωμα”

Κριτική ταινίας από τη Νικολέτα Τσακίρη

Μόλις επέστρεψα σπίτι από τον κινηματογράφο, φανερά συγκινημένη και επηρεασμένη από την ταινία κάθομαι να γράψω το συγκεκριμένο άρθρο. Σήμερα μαζί με την παρέα μου πήγαμε και είδαμε την πολυσυζητημένη ταινία του Παντελή Βούλγαρη «Το Τελευταίο Σημείωμα».

Ο Παντελής Βούλγαρης τέσσερα χρόνια μετά τη «Μικρά Αγγλία» επιστρέφει δυναμικά με μια ιστορία περί γενναιότητας. Ο δημιουργός των ταινιών «Ψυχή Βαθιά», «Νύφες», «Όλα είναι δρόμος», «Ακροπόλ», «Ήσυχες μέρες του Αυγούστου», «Φανέλα με το 9», «Πέτρινα Χρόνια», «Ελευθέριος Βενιζέλος 1910-1927», «Happy Day», «Ο μεγάλος ερωτικός», «Το προξενιό της Άννας», «Ο Τζίμης ο τίγρης», «Ο κλέφτης» επιστρέφει δραματουργικά  στην αγαπημένη του χρονική περίοδο αυτή του 1944 και καταπιάνεται με μια από τις πιο γνωστές σελίδες της Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας, την εκτέλεση από τους Γερμανούς κατακτητές διακοσίων αγωνιστών την Πρωτομαγιά του 1944 στην Καισαριανή ως αντίποινα για τη δράση της ελληνικής Αντίστασης.

Από το Φεβρουάριο του 1937 άρχισε η συγκέντρωση των κομμουνιστών και άλλων αγωνιστών κατά της δικτατορίας του Μεταξά στο φρούριο της Ακροναυπλίας, στις φυλακές της Κέρκυρας και σε μικρά νησιά του Αιγαίου. Μετά από την συνθηκολόγηση της Ελλάδας τον Απρίλιο του 1941, έγινε και η τυπική παράδοση των 600 κρατουμένων της Ακροναυπλίας στους κατακτητές. Από αυτούς, οι 200 στάλθηκαν στα στρατόπεδα Κατούνας, ΒόνιτσαςΛαζαρέτο και Κέρκυρας. Άλλους 300 έστειλαν στο στρατόπεδο Λάρισας- Τρικάλων. Από το στρατόπεδο της Λάρισας, 54 εκτελέστηκαν για αντίποινα στο Κούρνοβο στις 6 Ιουνίου του 1943. Με την συνθηκολόγηση των Ιταλών στις 8 Σεπτέμβρη 1943, οι Γερμανοί μετέφεραν τους Ακροναυπλιώτες της Λάρισας στο Στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου.

Η πλοκή ξεκινάει με τον Παντελή Βούλγαρη να εστιάζει στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Χαϊδαρίου το 1944, για να μας αφηγηθεί τη γενναία πράξη του Ναπολέοντα Σουκατζίδη , αριστερού κρατουμένου, συνδικαλιστή, στελέχους του ΚΚΕ και του ΕΑΜ που αναγκάζεται να τελεί χρέη διερμηνέα του Γερμανού διοικητή Καρλ Φίσερ. Ο αρχαιολάτρης διοικητής  τρέφει ιδιαίτερη συμπάθεια στο πρόσωπο του κεντρικού  ήρωα, επειδή του θυμίζει ένα φίλο του τον οποίο πληροφορούμαστε πως σκότωσε. Ύστερα από την ενέδρα της ελληνικής Αντίστασης εναντίον του στρατιωτικού διοικητή Μολάων Λακωνίας, το Τρίτο Ράιχ απαιτεί τη θανάτωση 200 ανδρών ως αντίποινα, ανάμεσά τους και ο Ναπολέων Σουκατζίδης. Την ημέρα της εκτέλεσης ο Φίσερ του δίνει τη δυνατότητα να εξαιρεθεί βάζοντας στη θέση του κάποιον άλλον. Ο κεντρικός ήρωας βρίσκεται σε δίλημμα ανάμεσα στην αγάπη και στο χρέος απέναντι στους συντρόφους του και στις πεποιθήσεις του.

Ο Παντελής Βούλγαρης, γνώστης της ιστορίας με λιτό και ουσιώδες τρόπο καταγράφει τα δεινά που υπέστη η χώρα από τους Ναζί καθώς και τις σχέσεις των κρατουμένων στο στρατόπεδο συγκέντρωσης. Έμμεσα κάνει νύξεις για τις συγκρούσεις που αναπτύσσονται στο χώρο του στρατοπέδου προοικονομώντας τον Εμφύλιο(«Ψυχή Βαθιά»). Μέσα από συμβολισμούς και φέρνοντας στην επιφάνεια το δίπολο ζωή – θάνατος και στη σκηνή του χορού των κρατουμένων το βράδυ πριν την εκτέλεση αλλά και στο σκοπευτήριο πριν τους πυροβολισμούς, ο σκηνοθέτης ρίχνει φως σε δωρικές φιγούρες που μέσα από τις συγκινητικές τους ερμηνείες οδηγούνται στο θάνατο με πλήρη επίγνωση χωρίς να θεωρούν τους εαυτούς τους ήρωες.

Λάτρης των πορτραίτων ο σκηνοθέτης «ζουμάρει» στα πρόσωπα των ηθοποιών και ιδιαίτερα στα μάτια, στον καθρέφτη της ψυχής, εκθέτοντας μια γκάμα εκφράσεων με ένταση, συγκινησιακές διαβαθμίσεις και συναισθηματική κορύφωση χωρίς υπερβολές.  Τα λόγια δίνουν τη θέση τους στις πράξεις. Ο ίδιος ο Βούλγαρης σαν ένας σύγχρονος τιμωρός φέρνει στο προσκήνιο το ζήτημα της θείας δίκης, όταν δεν επιτρέπει την εξιλέωση και την ηθική λύτρωση του Φίσερ για την προδοσία στο πρόσωπο του φίλου του. Το θέμα της συγκεκριμένης σκηνής μου θυμίζει το τέλος της ταινίας «The Pianist», αν και με διαφορετική εξέλιξη στο τέλος κανείς σεναριογράφος δε δίνει άφεση αμαρτιών στους Γερμανούς. Τέλος, η σκηνή του γλεντιού στο στρατόπεδο πριν την εκτέλεση μου θυμίζει γλέντι γάμου, όπου μέσα από ένα μείγμα κρητικών και ποντιακών λεβέντικων χορών, οι 200 καταδικασμένοι ετοιμάζονται να «παντρευτούν» με το θάνατο, νικούν το θάνατο με το τραγούδι και το χορό τους προσπαθώντας να κλείσουν την πόρτα στην αγωνία και στο φόβο το τελευταίο τους βράδυ.

Μια εξαιρετική παραγωγή, μια εξαιρετική προσπάθεια ως απάντηση στο φοβισμένο «Άραγε θα μας ξεχάσουν». Μέσα από την απλότητα της αφήγησης, μέσα από τις λεπτομέρειες και τις ουσιώδεις, βαθιές ερμηνείες αναδύεται το μήνυμα και η ανάγκη του καθενός να πορευτεί σε αυτήν τη ζωή ως άνθρωπος.

 

Δεν ήρθαν μελλοθάνατοι με κλάμα και λαχτάρα,
μόν’ ήρθανε μελλόγαμπροι με χορό και τραγούδι.
Και πρώτος άρχος του χορού, δυο μπόγια πάνου απ’ όλους
κι από το Χάρο τρεις φορές πιο πάνου ο Ναπολέος.
Κ’ είναι από τότες Μάης εδώ, φως όλα μέσα κ’ έξω.
Κόλλα τ’ αφτί και την καρδιά στο ματωμένο χώμα.
Στον Κάτου Κόσμο τραγουδάνε πάντα και χορεύουν
κι αν κάπου ανάκουστος καημός θολώνει τη λαλιά τους,
δεν είναι που τη μάνα τους τη μάβρη ανανογιούνται
παρά που τους προδώσαν απορίματα δικά μας.
Κι αν πέσανε για το λαό, νικήσαν οι προδότες,
που τώρα εδώ κατάχρυσοι περνούν και μαγαρίζουν,
και τώρα πιο τους μάχονται και τους ξανασκοτώνουν!
Σιχαίνεσαι τους ζωντανούς; Μην κλαις τους σκοτωμένους!
Απ’ τα ιερά τους κόκκαλα, πρώτη του Μάη και πάλι,
θα ξεπηδήσει ο καθαρμός κ’ η λεφτεριά του ανθρώπου.
Κ’ είναι χιλιάδες στην Ελλάδα όμοιοι Πανάγιοι Τάφοι.

Του Κώστα Βάρναλη

 

Εδώ πέσαμε . Παιδιά του λαού . Γνωρίζετε γιατί .
Γυμνοί , κατάσαρκα φορώντας τις σημαίες ,
-η Ελλάδα τις έρραψε με ουρανό και άσπρο κάμποτο -.
Ακούσατε τις ομοβροντίες στα μυστικόφωτα αττικά χαράματα .
Είδατε τα πουλιά , που πέταξαν αντίθετα στις σφαίρες
αγγίζοντας με τα φτερά τους ,τον ανατέλλοντα πυρφόρον .
Είδατε τα παράθυρα της γειτονιάς ν’ανοίγουνε στο μέλλον .
Εμείς , μερτικό δε ζητήσαμε ….Τίποτα …Μόνον
θυμηθείτε το : αν η ελευθερία
δεν βαδίσει στα χνάρια του αίματός μας ,
εδώ θα μας σκοτώνουν κάθε μέρα . Γεια σας .

Του Γιάννη Ρίτσου

 

Σκηνοθεσία: Παντελής Βούλγαρης
Σενάριο: Ιωάννα Καρυστιάνη, Παντελής Βούλγαρης
ΠαίζουνΑνδρέας Κωνσταντίνου, Αντρέ Χένικε, Μελία Κράιλινγκ, Τάσος Δήμας, Αινείας Τσαμάτης, Βασίλης Κουκαλάνι, Λουκάς Κυριαζής, Λευτέρης Λαμπράκης κ.α