Μεγάλη Πέμπτη: Η ιστορία πίσω από τα κόκκινα αβγά

Του Κωνσταντίνου Τανιά

Όπως κάθε χρόνο, η Μεγάλη Πέμπτη (ή «κόκκινη» Πέμπτη) είναι άμεσα συνδεδεμένη με το βάψιμο των πασχαλινών αβγών. Κόκκινα, μπλε, κίτρινα, πράσινα – το βάψιμο των αβγών αποτελεί διαχρονικό έθιμο για κάθε οικογένεια. Ποια ιστορία, όμως, κρύβεται πίσω από αυτό το έθιμο; Γιατί το καθιερωμένο χρώμα είναι το κόκκινο κι όχι κάποιο άλλο;

Oι περισσότεροι ερευνητές συμφωνούν ότι το αβγό υπήρξε ένα ειδωλολατρικό σύμβολο της ανοιξιάτικης γονιμότητας, της ζωής και της αναγέννησης από τις προχριστιανικές εποχές. Οι παλαιοί Χριστιανοί, αργότερα, προσάρμοσαν το σύμβολο στην πίστη τους, με το κέλυφος να αντιπροσωπεύει το θνητό κόσμο. Όταν έσπαγε, ήταν σαν να πεθαίνει ο κόσμος κι αυτό που παρέμενε σήμαινε την αναγέννηση, ακριβώς όπως η Σταύρωση έφερε την αιώνια ζωή. Ιστορίες και μύθοι περί κόκκινης βαφής και βάψιμο αβγών έχουν ακουστεί πολλές και μερικές από αυτές παρουσιάζονται παρακάτω:

  • Οι Ορθόδοξοι πιστοί εντοπίζουν την κόκκινη βαφή στο μύθο ότι η Μαίρη Μαγδαληνή -πιστή οπαδός του Ιησού- περιπλανιόταν στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, κηρύσσοντας την Ανάσταση και μεταφέροντας αβγά ως ένα είδος βοήθειας. Όταν συναντήθηκε με τον Ρωμαίο αυτοκράτορα, τον Τιβέριο, αυτός ήταν αρκετά σκεπτικός και της είπε ότι θα πίστευε πως ο Ιησούς θα μπορούσε να αναστηθεί, αν τα αβγά στο καλάθι γίνονταν κόκκινα. Έτσι κι έγινε!
  • Μερικοί ανατολικοευρωπαϊκοί μύθοι «τάσσονται» υπέρ μιας άλλης οπτικής, που περιλαμβάνει τη μητέρα του Ιησού, Μαρία, χαρακτηρίζοντάς την ως πηγή παράδοσης των βαμμένων αβγών. Σύμφωνα με αυτούς, η Παναγία ήταν παρούσα στη σταύρωση του γιου της, ενώ μαζί της είχε μερικά αβγά. Μια εκδοχή αναφέρει ότι το αίμα από τις πληγές του Ιησού πέφτει στα αβγά, χρωματίζοντάς τα κόκκινα. Ένας άλλος θρύλος θέλει την Παναγία να κλαίει, ικετεύοντας τους στρατιώτες στο σταυρό να είναι λιγότερο σκληροί με το γιο της. Τους προσφέρει αβγά και καθώς τα δάκρυά της πέφτουν πάνω τους, βάφονται κόκκινα.
  • Οι ερευνητές πάνε πέρα από αυτούς τους μύθους, σχετίζοντας τα κόκκινα αβγά με το αρχαίο έθιμο των «καλενδών», που είχε να κάνει με θυσίες αρχικά στην Ήρα κι έπειτα στον Ιανό των Ρωμαίων, οι οποίες γίνονταν κάθε πρωτομηνιά. Το βάψιμό τους ξεκίνησε μάλλον από την Αίγυπτο, όπου τα πρωτοσυναντάμε γύρω στο δέκατο αιώνα, αν και κόκκινα αβγά ξέρουμε ότι υπήρχαν και στην Κίνα από τον πέμπτο αιώνα. Από τον 17ο αιώνα, κόκκινα αβγά βρίσκονται σε χριστιανούς και μουσουλμάνους στη Μεσοποταμία αρχικά κι έπειτα στη Συρία, την Περσία και τα Βαλκάνια. Γενικά, πιστεύεται ότι διαδόθηκαν σε Ευρώπη και Ασία, ενώ συνδέθηκαν με λατρευτικούς σκοπούς, διαφορετικούς σε κάθε τόπο κι άσχετους μεταξύ τους.

  • Κόκκινο είναι και το χρώμα της χαράς. Χαράς για την Ανάσταση του Χριστού. Είναι παράλληλα, όμως, και χρώμα αποτρεπτικό. Κόκκινες βελέντζες και κόκκινα μαντίλια κρεμούσαν τη Μεγάλη Πέμπτη στην Καστοριά οι γυναίκες για το καλό. Κόκκινο πανί έβαφαν μαζί με τα αβγά τους στη Μεσημβρία και το κρεμούσαν στο παράθυρο για σαράντα μέρες, για να μην τους πιάνει το μάτι. Η κατσαρόλα που θα έβαφαν τα αβγά έπρεπε να ήταν καινούρια και ο αριθμός τους συγκεκριμένος. Τη μπογιά τη φύλαγαν σαράντα μέρες και δεν την έχυναν, πιστεύοντας ότι ήταν το αίμα του Χριστού. Τα χρώματα για τα αβγά τα έφτιαχναν από διάφορα φυτά. Από κρεμμύδια γινόταν το μελί, από άχυρο ή από φύλλα αμυγδαλιάς το κίτρινο, το ανοικτό κόκκινο από παπαρούνες. Το πρώτο αβγό που έβαφαν ήταν της Παναγίας και το έβαζαν στο εικονοστάσι και το φύλαγαν εκεί μέχρι το επόμενο Πάσχα. Το θεωρούσαν κάτι σαν φυλαχτό για το σπίτι, τα χωράφια και τα ζώα, ενώ μ’ αυτό σταύρωναν τα παιδιά από το κακό το μάτι. Σε μερικά μέρη, έβαζαν σε ένα κουτάκι τόσα αβγά όσα ήταν τα μέλη της οικογένειας και τα πήγαιναν το βράδυ στην εκκλησία, για να διαβαστούν στα δώδεκα Ευαγγέλια. Αυτά τα αβγά ήταν «ευαγγελισμένα» και τα τσόφλια τους τα τοποθετούσαν στους κήπους και τις ρίζες των δέντρων για να καρπίσουν.

  • Οι γυναίκες και τα κορίτσια στόλιζαν τα αβγά, τα «έγραφαν», τα «κεντούσαν». Πάνω στα άσπρα αβγά έγραφαν με λειωμένο κερί ευχές, σχεδίαζαν σκηνές από τη ζωή του Χριστού, ζωγράφιζαν πουλιά κ.ά. Μετά, έριχναν τα αβγά στην κόκκινη μπογιά και μέχρι να λειώσει το κερί έμεναν τα γράμματα και τα σχέδια λευκά. Τα έλεγαν «ξομπλωτά» ή «κεντημένα» και στη Μακεδονία «πέρδικες», μιας και συχνά είχαν πάνω τους πουλιά. Αυτά τα έστελναν ως δώρο οι αρραβωνιασμένες στο γαμπρό και οι βαφτισιμιές στους νονούς και τις νονές τους, αλλά και σε όλα τα αγαπημένα τους πρόσωπα.
  • Στα Βυζαντινά χρόνια έφτιαχναν μία κουλούρα, που στη μέση της είχε ένα κόκκινο αβγό. Το αβγό, από το οποίο βγαίνουν τα πουλιά, συμβολίζει τη ζωή κι έτσι το κόκκινο είναι το χρώμα της ζωής.

 

Πληροφορίες: itrofi.gr