Άρθρο γνώμης της Αλεξάνδρας Κορωνίδου, Δασκάλας-Ειδικής Παιδαγωγού, Μέλος της Κίνησης Πολιτών Ελευθερίου Κορδελιού Ευόσμου

Η παιδεία δεν είναι μόνο γνώση και πειθαρχία. Είναι η καλλιέργεια υπεύθυνων πολιτών που ξέρουν να σέβονται τους κανόνες, αλλά και να διεκδικούν τα δικαιώματά τους. Η παιδεία αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα θεμέλια κάθε κοινωνίας. Δεν είναι απλώς η μετάδοση γνώσεων, η απόκτηση ενός πτυχίου ή η προετοιμασία των νέων για την αγορά εργασίας. Είναι η διαδικασία μέσα από την οποία τα παιδιά μαθαίνουν να σκέφτονται, να κρίνουν, να συνεργάζονται, να σέβονται τον συνάνθρωπο και να αντιλαμβάνονται τόσο τα δικαιώματα όσο και τις υποχρεώσεις τους.
Κι όμως, ενώ όλοι αναγνωρίζουμε στα λόγια τη σημασία της εκπαίδευσης, στην πράξη συχνά αντιμετωπίζεται σαν μια υποχρέωση που πρέπει απλώς να διεκπεραιωθεί. Σχολικά κτίρια που παλιώνουν και παρουσιάζουν προβλήματα, ελλείψεις σε υποδομές και εξοπλισμό, δυσκολίες στην κάλυψη των εκπαιδευτικών αναγκών και άνισες ευκαιρίες για μαθητές και μαθήτριες υπενθυμίζουν
ότι η δημόσια παιδεία δεν λαμβάνει πάντοτε τη φροντίδα που της αξίζει.
Δεν αρκεί να ανοίγουν οι πόρτες των σχολείων στην αρχή κάθε σχολικής χρονιάς. Πρέπει να εξασφαλίζονται οι κατάλληλες συνθήκες, ώστε κάθε μαθητής/τρια να μπορεί να μορφώνεται με ασφάλεια και αξιοπρέπεια. Γιατί το σχολείο δεν είναι απλώς ένα κτίριο μέσα στο οποίο γίνονται μαθήματα. Είναι ο χώρος όπου διαμορφώνονται χαρακτήρες, καλλιεργούνται αξίες και χτίζονται οι
αυριανοί πολίτες.
Όταν ένα σχολείο δεν διαθέτει τις κατάλληλες υποδομές, όταν οι εκπαιδευτικοί καλούνται να καλύψουν ελλείψεις χωρίς την αναγκαία στήριξη και όταν οι μαθητές/τριες αισθάνονται ότι η φωνή τους δεν ακούγεται, τότε δοκιμάζεται όχι μόνο η εκπαιδευτική διαδικασία αλλά και η εμπιστοσύνη των νέων προς τους θεσμούς.
Η υποβάθμιση της εκπαίδευσης δεν είναι, επομένως, μόνο εκπαιδευτικό πρόβλημα. Είναι κοινωνικό και βαθιά δημοκρατικό ζήτημα. Όταν η μόρφωση δεν προσφέρει σε όλους ίσες ευκαιρίες, οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονται. Και όταν η πολιτεία δεν επενδύει ουσιαστικά στα παιδιά και στους νέους, υπονομεύει το ίδιο το μέλλον της κοινωνίας.

Τα όρια ξεκινούν από την οικογένεια και συνεχίζονται στο σχολείο.
Η συζήτηση για την παιδεία, όμως, δεν μπορεί να περιορίζεται στα κτίρια, στα βιβλία και στις  ελλείψεις. Οφείλει να περιλαμβάνει και κάτι εξίσου σημαντικό: τη διαμόρφωση υπεύθυνων ανθρώπων, που γνωρίζουν να συνυπάρχουν με τους άλλους και να σέβονται τους κανόνες της κοινωνίας. Τα πρώτα όρια τα θέτει η οικογένεια. Εκεί το παιδί μαθαίνει ότι δεν μπορεί να κάνει πάντοτε ό,τι θέλει, ότι οι πράξεις του έχουν συνέπειες και ότι η ελευθερία του συνυπάρχει με τα δικαιώματα των άλλων. Στη συνέχεια, το σχολείο καλείται να ενισχύσει αυτή την προσπάθεια, καλλιεργώντας τον σεβασμό, τη συνεργασία, την υπευθυνότητα και την κοινωνική συνείδηση. Τα όρια δεν είναι καταπίεση. Είναι προετοιμασία για τη ζωή. Όταν οι κανόνες είναι σαφείς, δίκαιοι και εφαρμόζονται με συνέπεια, βοηθούν τα παιδιά να κατανοήσουν ότι η κοινωνία δεν μπορεί να λειτουργήσει χωρίς κοινά αποδεκτές αρχές. Ότι κάθε δικαίωμα συνοδεύεται από ευθύνη και ότι οι επιλογές μας επηρεάζουν και τους ανθρώπους γύρω μας.
Η έλλειψη ορίων δεν οδηγεί αναπόφευκτα κάθε παιδί σε παραβατική συμπεριφορά. Ωστόσο, όταν συνδυάζεται με την αδιαφορία, την κοινωνική περιθωριοποίηση, την έλλειψη υποστήριξης και την απουσία ουσιαστικής καθοδήγησης, μπορεί να δυσκολέψει σημαντικά την ομαλή κοινωνική του ανάπτυξη.
Γι’ αυτό, όταν εμφανίζονται φαινόμενα σχολικής βίας ή νεανικής παραβατικότητας, δεν αρκεί να αναζητούμε έναν ένοχο ούτε να απαιτούμε μόνο αυστηρότερες τιμωρίες. Χρειάζονται πρόληψη, ουσιαστική παρουσία της οικογένειας, εκπαιδευτικοί που στηρίζονται στο έργο τους, ειδικοί επιστήμονες όπου απαιτούνται και ένα σχολείο που δεν εγκαταλείπει κανένα παιδί στη δυσκολία του.
Η διαπαιδαγώγηση απαιτεί αγάπη, ενδιαφέρον και σταθερότητα. Απαιτεί, όμως, και την κατανόηση ότι οι κανόνες δεν υπάρχουν για να περιορίζουν αυθαίρετα τον άνθρωπο, αλλά για να προστατεύουν την ελευθερία και την αξιοπρέπεια όλων. Και εδώ υπάρχει μια ευθύνη που αφορά όλους μας. Δεν αρκεί να διδάσκουμε στους μαθητές/τριες τον σεβασμό στους κανόνες. Οφείλουμε να τους σεβόμαστε πρώτοι εμείς. Δεν αρκεί να απαιτούμε υπευθυνότητα από τους νέους, αν οι ενήλικες αποφεύγουν να αναλάβουν τις δικές τους ευθύνες. Και δεν μπορούμε να τους μιλάμε για δικαιοσύνη, όταν το δικό μας παράδειγμα δεν ανταποκρίνεται σε όσα τους διδάσκουμε. Η διαπαιδαγώγηση αρχίζει από το σπίτι και το σχολείο, αλλά ολοκληρώνεται μέσα από το παράδειγμα ολόκληρης της κοινωνίας.

Όρια δεν σημαίνει υποταγή.
Υπάρχει, ωστόσο, μια ουσιαστική διάκριση που δεν πρέπει να παραβλέπουμε: άλλο ο σεβασμός στους κανόνες και άλλο η τυφλή υπακοή στην εξουσία. Δεν μπορούμε να διδάσκουμε στα παιδιά ότι οφείλουν να αποδέχονται τα πάντα χωρίς να  σκέφτονται, να αμφισβητούν ή να διεκδικούν. Αντίθετα, η πραγματική παιδεία οφείλει να τους δίνει τα εφόδια ώστε να αναγνωρίζουν την αδικία, να υπερασπίζονται τα δικαιώματά τους και να απαιτούν από όσους ασκούν εξουσία να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους. Όταν οι μαθητές διαμαρτύρονται για τις συνθήκες εκπαίδευσης, για τις ελλείψεις στα σχολεία τους ή για αποφάσεις που θεωρούν άδικες, η αντίδρασή τους δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αυτομάτως ως απειθαρχία. Η ειρηνική διαμαρτυρία, η συλλογική διεκδίκηση και η απαίτηση για λογοδοσία αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της δημοκρατίας. Ασφαλώς, κάθε μορφή διεκδίκησης οφείλει να σέβεται τα δικαιώματα των άλλων. Αυτό, όμως, ισχύει για όλους: για τους μαθητές, για τους εκπαιδευτικούς και, πάνω απ’ όλα, για την ίδια την πολιτεία.
Δεν μπορούμε να ζητάμε από τους νέους να σέβονται τους θεσμούς, όταν οι ίδιοι οι θεσμοί δεν ανταποκρίνονται στις υποχρεώσεις τους. Δεν μπορούμε να απαιτούμε υπευθυνότητα από τα παιδιά, όταν δεν τους εξασφαλίζουμε τις προϋποθέσεις για να μορφωθούν και να αναπτυχθούν. Και δεν μπορούμε να μιλάμε για δημοκρατική παιδεία, αν θέλουμε τους μαθητές απλώς υπάκουους και όχι ενεργούς, σκεπτόμενους πολίτες.
Η δημοκρατία δεν κινδυνεύει από τους νέους που μαθαίνουν να διεκδικούν με επιχειρήματα και υπευθυνότητα. Αντίθετα, δυναμώνει όταν οι νέοι κατανοούν ότι έχουν φωνή, ότι τα δικαιώματά τους έχουν αξία και ότι μπορούν να συμβάλουν στην αλλαγή όσων θεωρούν άδικα.

Το σχολείο που έχουμε ανάγκη.
Η παιδεία δεν είναι η τέχνη να μαθαίνεις στα παιδιά να υπακούουν. Είναι η ευθύνη να τα βοηθάς να σκέφτονται, να σέβονται, να αναλαμβάνουν τις ευθύνες τους και να διεκδικούν όσα δικαιούνται. Η οικογένεια οφείλει να θέτει τα πρώτα όρια. Το σχολείο να καλλιεργεί τη γνώση, την κοινωνική ευθύνη και τη δημοκρατική συνείδηση. Και η πολιτεία να εξασφαλίζει τις συνθήκες ώστε όλα αυτά να μπορούν να γίνουν πράξη. Δεν αρκεί να απαιτούμε από τα παιδιά να γίνουν καλύτεροι πολίτες. Οφείλουμε πρώτα να τους προσφέρουμε το περιβάλλον μέσα στο οποίο θα μπορέσουν να γίνουν. Με σχολεία ασφαλή και λειτουργικά, με ουσιαστική στήριξη των εκπαιδευτικών, με ίσες ευκαιρίες και με μια πολιτεία που δεν αντιμετωπίζει την εκπαίδευση ως δαπάνη, αλλά ως επένδυση στο μέλλον.

Δεν χρειαζόμαστε σχολεία που απλώς κρατούν τα παιδιά μέσα στις αίθουσες. Χρειαζόμαστε σχολεία που ανοίγουν το μυαλό τους, δυναμώνουν τη φωνή τους και τα προετοιμάζουν να αλλάξουν τον κόσμο. Η πραγματική αποστολή της παιδείας δεν είναι να δημιουργεί πολίτες που φοβούνται να μιλήσουν, αλλά πολίτες που γνωρίζουν πότε πρέπει να ακούσουν, πότε να αναλάβουν την ευθύνη τους και πότε να υψώσουν τη φωνή τους απέναντι στην αδικία. Η κοινωνία του αύριο διαμορφώνεται μέσα στις οικογένειες και στις σχολικές αίθουσες του σήμερα. Αν θέλουμε νέους που σέβονται τους νόμους, πρέπει να τους μάθουμε τι σημαίνει ευθύνη. Αν θέλουμε πολίτες που σέβονται τη δημοκρατία, πρέπει να τους διδάξουμε την ελευθερία της σκέψης και της διεκδίκησης. Και αν θέλουμε να αλλάξει κάτι πραγματικά, πρέπει να πάψουμε να ζητάμε μόνο από τα παιδιά να γίνουν καλύτερα και να αρχίσουμε να αναλαμβάνουμε κι εμείς τις ευθύνες μας.